Tóm tắt
Đánh giá tình trạng kiềm toan: Tình trạng kiềm toan thường được đánh giá qua các thành phần của hệ đệm bicarbonate-carbon dioxide trong máu. Trong phân tích khí máu, PCO2 và pH được đo bằng điện cực, nồng độ bicarbonate (HCO3) được tính toán qua phương trình Henderson-Hasselbalch. Khi đo trong máu tĩnh mạch, HCO3 thường được đo trực tiếp dưới dạng “tổng lượng CO2” (total CO2). Giá trị này thường cao hơn khoảng 2 mEq/L so với nồng độ HCO3 động mạch tính toán đồng thời.
Giá trị bình thường: Khoảng giá trị bình thường thay đổi tùy theo vị trí lấy mẫu và phòng xét nghiệm:
Mẫu động mạch: pH từ 7,35 đến 7,45; HCO3 từ 21 đến 27 mEq/L; PCO2 từ 35 đến 45 mmHg (4,7 đến 6,0 kPa).
Mẫu tĩnh mạch ngoại vi: pH thấp hơn khoảng 0,03 đến 0,04 đơn vị; HCO3 cao hơn khoảng 2 đến 3 mEq/L; PCO2 cao hơn khoảng 3 đến 8 mmHg.
Mẫu tĩnh mạch trung tâm: pH thấp hơn khoảng 0,03 đến 0,05 đơn vị; PCO2 cao hơn từ 4 đến 5 mmHg; HCO3 tăng rất ít hoặc không tăng.
Đáp ứng bù trừ: Mỗi rối loạn kiềm toan đơn thuần luôn đi kèm với một đáp ứng bù trừ nhằm giảm thiểu sự thay đổi tỷ lệ HCO3/PCO2, từ đó bảo vệ chỉ số pH.
Định nghĩa rối loạn đơn thuần và hỗn hợp:
Rối loạn kiềm toan đơn thuần là xáo trộn nguyên phát ban đầu và có sự bù trừ tương ứng cho xáo trộn đó.
Rối loạn kiềm toan hỗn hợp là sự hiện diện đồng thời của nhiều hơn một xáo trộn nguyên phát. Có thể nghi ngờ rối loạn hỗn hợp dựa trên bệnh sử, đáp ứng bù trừ không phù hợp (cao hoặc thấp hơn dự kiến), và phân tích delta anion gap cũng như delta HCO3.
Tiếp cận đánh giá: Đề xuất quy trình 4 bước để đánh giá bệnh nhân:
Xác định chẩn đoán nguyên phát: Toan chuyển hóa (HCO3 thấp, pH thấp); Kiềm chuyển hóa (HCO3 cao, pH cao); Toan hô hấp (PCO2 cao, pH thấp); Kiềm hô hấp (PCO2 thấp, pH cao).
Đánh giá mức độ bù trừ: Nếu đáp ứng bù trừ không thỏa đáng hoặc quá mức, đây là dấu hiệu của rối loạn hỗn hợp.
Xác định khoảng trống anion (AG): Nếu AG tăng, cần phân tích tỷ lệ delta AG/delta HCO3. Trong toan chuyển hóa AG tăng đơn thuần, mức độ tăng AG phải tương đương với mức độ giảm HCO3 (tỷ lệ xấp xỉ 1).
Thiết lập chẩn đoán lâm sàng: Sau khi xác định được các rối loạn kiềm toan, cần tìm và giải quyết (các) nguyên nhân gốc rễ tương ứng.