Tổng quan về viêm da (các bệnh da dạng chàm)

Viêm da eczema là bệnh phổ biến, chiếm khoảng 10 đến 30 phần trăm các lần khám da liễu ở nhiều nhóm dân số khác nhau 1-3. Các loại viêm da cụ thể phổ biến hơn ở một số nhóm tuổi. Ví dụ, viêm da dị ứng (atopic dermatitis) phổ biến hơn nhiều ở trẻ em so với người lớn, trong khi eczema do mất nước (asteatotic eszema) và eczema mảng (nummular eczema) thường thấy ở người lớn tuổi.

Bài viết này cung cấp cái nhìn tổng quan ngắn gọn về các đặc điểm lâm sàng của các loại bệnh da eczema phổ biến nhất. Thông tin bổ sung về chẩn đoán và điều trị các loại viêm da riêng lẻ được cung cấp riêng.

Viêm da là tình trạng viêm da liên quan đến lớp biểu bì và lớp hạ bì nông. Các thuật ngữ “viêm da” và “chàm” thường được sử dụng thay thế cho nhau. Khi thuật ngữ “eszema” được sử dụng một mình, nó thường đề cập đến viêm da dị ứng (chàm dị ứng). Từ “Eczematous” cũng ám chỉ một số tình trạng bong tróc, đóng vảy, hoặc rỉ dịch huyết thanh, trái ngược với chỉ là ban đỏ đơn thuần. Thuật ngữ “viêm da” thường được sử dụng kèm với các định danh (ví dụ: “viêm da tiếp xúc”) để mô tả nhiều rối loạn da khác nhau.

Viêm da tiết bã là một bệnh da phổ biến, tái phát, ảnh hưởng đến khoảng 1 đến 3 phần trăm người lớn 4,5. Gàu da đầu là dạng nhẹ của viêm da tiết bã, đặc trưng bởi tình trạng bong vảy với mức độ viêm tối thiểu (hình 1). (Xem “Viêm da tiết bã ở thanh thiếu niên và người lớn”.)

Ở trẻ sơ sinh, viêm da tiết bã da đầu thường được gọi là “bệnh hàu”. (Xem “Bệnh hàu và viêm da tiết bã ở trẻ sơ sinh”.)

Viêm da cơ địa (eczema) là một bệnh da viêm mạn tính, ngứa, thường gặp nhất ở trẻ em nhưng cũng ảnh hưởng đến người lớn. Các dấu hiệu đặc trưng của viêm da cơ địa là da khô, ngứa dữ dội và tăng phản ứng da với nhiều kích thích môi trường khác nhau. Biểu hiện lâm sàng thay đổi theo độ tuổi.

Bệnh nhân viêm da cơ địa thường có nhiều dấu hiệu da liễu nhỏ, được gọi là dấu hiệu cơ địa, bao gồm:

Các biểu hiện lâm sàng, chẩn đoán và quản lý viêm da cơ địa được thảo luận riêng.

Viêm da tiếp xúc là tình trạng viêm da phát sinh do tiếp xúc trực tiếp da với một chất nào đó. Tình trạng viêm da này có thể là do dị ứng hoặc do kích ứng; trường hợp do kích ứng chiếm 80 phần trăm các trường hợp viêm da tiếp xúc. Trong viêm da tiếp xúc dị ứng (ACD), chất gây dị ứng kích hoạt phản ứng miễn dịch, trong khi trong viêm da tiếp xúc do kích ứng (ICD), bản thân chất kích hoạt gây tổn thương trực tiếp cho da.

ACD, thường được gây ra bởi hương liệu, lanolin, chất bảo quản và kháng sinh tại chỗ, là phổ biến ở bệnh nhân bị viêm da do ứ trệ 11. ACD nên được nghi ngờ ở bệnh nhân bị viêm da do ứ trệ kháng trị không cải thiện hoặc xấu đi mặc dù đã chăm sóc da và điều trị tại chỗ thích hợp. (Xem “Viêm da do ứ trệ”, mục ‘Nhạy cảm tiếp xúc’.)

Chẩn đoán và điều trị ACD ở người lớn và trẻ em và viêm da tầm ma được thảo luận riêng. (Xem “Viêm da tiếp xúc dị ứng: Đặc điểm lâm sàng và chẩn đoán” và “Quản lý viêm da tiếp xúc dị ứng ở người lớn” và “Viêm da tiếp xúc dị ứng ở trẻ em” và “Viêm da tầm ma (Toxicodendron)”.)

Viêm da tiếp xúc kích ứng ở bàn tay là loại viêm da nghề nghiệp phổ biến nhất, đặc biệt ở những người xử lý thực phẩm, nhân viên chăm sóc sức khỏe, công nhân công nghiệp cơ khí, người dọn dẹp và người giúp việc nhà (bảng 1). (Xem “Viêm da tiếp xúc kích ứng ở người lớn”.)

Viêm da tiếp xúc kích ứng cấp tính biểu hiện bằng ban đỏ, phù nề, mụn nước và phồng rộp, và rỉ dịch (hình 22A-C). Trong trường hợp ΙCD mạn tính, viêm da dạng vảy, tăng sừng và nứt nẻ là chủ yếu. Các chất kích ứng nhẹ gây ra ban đỏ, da khô nứt, khô và nứt nẻ (hình 22C). Ngứa và đau là các triệu chứng đi kèm. Bàn tay là vị trí thường gặp của ΙCD; các khe giữa các ngón tay có thể giữ các chất kích ứng và có thể là khu vực bị ảnh hưởng đầu tiên.

Găng tay cao su, nitrile và vinyl cũng có thể gây ra ΙCD, khác với dị ứng latex. Ma sát, cũng như kích ứng do tích tụ độ ẩm lặp đi lặp lại dưới găng tay, và tình trạng khô sau khi tháo găng tay có thể là các yếu tố đóng góp.

Bệnh da bàn chân ở trẻ em (JPD), còn được gọi là viêm da bàn chân khô (dermatitis plantaris sicca), là một rối loạn viêm da ở lòng bàn chân thường xảy ra ở trẻ em từ 3 đến 14 tuổi, và thường gặp hơn ở những người có khuynh hướng dị ứng 13,14. Nguyên nhân gây bệnh của nó chưa được biết rõ, mặc dù kích ứng từ vật liệu giày tổng hợp, vải tổng hợp, ma sát và đổ mồ hôi được cho là có vai trò. Về mặt mô học, JPD được đặc trưng bởi viêm da dạng bọt (spongiotic dermatitis) bán cấp hoặc mạn tính với dấu hiệu đặc trưng là sự xâm nhập bạch cầu lympho bao quanh các ống mồ hôi eccrine 15.

Chẩn đoán JPD thường là chẩn đoán lâm sàng. Có thể thực hiện cạo da để chuẩn bị dung dịch kali hydroxit (KOH) và thử nghiệm vá (patch testing) để loại trừ nhiễm nấm hoặc viêm da tiếp xúc dị ứng (ACD) do hóa chất giày da hoặc cao su. (Xem “Các thủ thuật chẩn đoán da liễu tại phòng khám”, phần ‘Chuẩn bị kali hydroxit’ và “Thử nghiệm vá”.)

Viêm da stasis, hay chàm stasis, là một bệnh da viêm phổ biến ở chi dưới, xảy ra ở bệnh nhân suy tĩnh mạch mạn tính. Nó thường biểu hiện bằng các mảng hoặc mảng bám đỏ, bong tróc và chàm trên chân phù mạn tính (picture 24A-C). Các dạng cấp tính có thể biểu hiện bằng các mảng viêm nặng, chảy dịch, tạo bọng nước và đóng vảy, thường kèm nhiễm trùng thứ phát do vi khuẩn (picture 25).

Viêm da tiếp xúc dị ứng (ACD) do nhạy cảm với các chế phẩm tại chỗ, băng gạc và kháng sinh tại chỗ là một biến chứng thường gặp. Tăng sắc tố, do lắng đọng hemosiderin da, bong tróc và khả năng phát triển lipodermatosclerosis xảy ra ở các dạng mạn tính (picture 26A-B). (Xem ‘Viêm da tiếp xúc dị ứng’ ở trên.)

Lipodermatosclerosis là một dạng viêm mô dưới da mạn tính, là kết quả của tình trạng viêm mạn tính, thoái hóa mỡ và xơ hóa, dẫn đến co thắt vùng mắt cá chân khiến chân có vẻ ngoài giống như chai sâm panh úp ngược (picture 27). (Xem “Viêm da stasis” và “Biểu hiện lâm sàng của rối loạn tĩnh mạch mạn tính chi dưới”, phần ‘Lipodermatosclerosis (C4b)’.)

Viêm da teo bì, còn được gọi là eczema craquelé, là một loại viêm da ngứa phổ biến thường xảy ra ở chi dưới của người lớn tuổi có da khô. Tỷ lệ mắc bệnh đạt đỉnh vào những tháng mùa đông lạnh. Mất nước từ lớp sừng (stratum corneum) do suy giảm hàng rào bảo vệ da liên quan đến tuổi tác được cho là một yếu tố bệnh sinh chính. Độ ẩm môi trường thấp (ví dụ: thời tiết lạnh và khô, hệ thống sưởi trung tâm) và tiếp xúc với chất tẩy rửa mạnh hoặc chất kích ứng là những yếu tố làm nặng bệnh đã được biết đến.

Trong phần lớn các trường hợp, viêm da teo bì là một phát hiện đơn lẻ. Hiếm khi, nó có thể xảy ra liên quan đến một tình trạng tiềm ẩn (ví dụ: suy dinh dưỡng, suy giáp, ác tính) hoặc là tác dụng phụ của một số loại thuốc (ví dụ: retinoids, thuốc chống tân sinh) 17-21.

Các chi trên và chi dưới là những vị trí thường bị ảnh hưởng nhất. Các dạng lan tỏa hiếm khi được mô tả ở bệnh nhân ung thư 17-19.

Chẩn đoán chàm mất dưỡng thường là lâm sàng. Nếu được thực hiện, sinh thiết da thường cho thấy kiểu hình viêm da cấp bán tính với tăng sản gai (acanthosis), tăng sừng (hyperkeratosis), phù nề nhẹ (mild spongiosis), và thâm nhiễm bạch cầu lympho nông, quanh mạch.

Chàm dị ứng do mồ hôi, còn được gọi là viêm da chàm lòng bàn tay lòng bàn chân cấp tính, pompholyx, hoặc dyshidrosis, là một bệnh viêm da dạng mụn nước, mạn tính, tái phát, gây ngứa dữ dội, có nguyên nhân chưa rõ, thường ảnh hưởng đến lòng bàn tay, lòng bàn chân và các mặt bên của các ngón tay 22. Nó thường xảy ra nhất ở người trẻ tuổi.

Triệu chứng vật lý điển hình là sự hiện diện của nhiều mụn nước nhỏ, sâu dưới da lòng bàn tay hoặc lòng bàn chân, đặc biệt dọc theo các mặt bên của các ngón tay và ngón chân (hình ảnh 29A-E). Các mụn nước có thể hợp lại tạo thành các phồng rộp lớn (hình ảnh 30) và có thể bị nhiễm trùng thứ phát (hình ảnh 31). Mụn nước và phồng rộp kéo dài vài tuần, khô lại và tự khỏi bằng cách bong tróc (hình ảnh 32A-B). Ban đỏ, vảy và vết nứt có thể xảy ra ở các tổn thương cũ hơn.

Các biểu hiện lâm sàng, chẩn đoán, chẩn đoán phân biệt và điều trị viêm da chàm do mồ hôi được thảo luận chi tiết ở các phần riêng. (Xem “Viêm da chàm lòng bàn tay lòng bàn chân cấp tính (viêm da chàm do mồ hôi)”.)

Viêm da nummular, còn được gọi là viêm da nummular hoặc viêm da discoid, là một bệnh da viêm mạn tính, tái phát, đặc trưng bởi nhiều tổn thương viêm da ngứa, hình đồng xu, ảnh hưởng đến các chi và, ít phổ biến hơn, thân mình (hình ảnh 33A-E) 23. Nó thường xảy ra ở người trung niên hơn, mặc dù mọi lứa tuổi đều có thể bị ảnh hưởng.

Các biểu hiện lâm sàng, chẩn đoán, chẩn đoán phân biệt và điều trị viêm da nummular được thảo luận riêng. (Xem “Viêm da nummular”.)

1. Banner A, Dinsey M, Ezzedine K, Dadzie OE. The spectrum of skin diseases occurring in a multiethnic population in north-west London, U.K.: findings from a cross-sectional descriptive study. Br J Dermatol 2017; 176:523.
2. Shah SK, Bhanusali DG, Sachdev A, et al. A survey of skin conditions and concerns in South Asian Americans: a community-based study. J Drugs Dermatol 2011; 10:524.
3. Henderson MD, Abboud J, Cogan CM, et al. Skin-of-color epidemiology: a report of the most common skin conditions by race. Pediatr Dermatol 2012; 29:584.
4. Gupta AK, Bluhm R. Seborrheic dermatitis. J Eur Acad Dermatol Venereol 2004; 18:13.
5. Naldi L, Rebora A. Clinical practice. Seborrheic dermatitis. N Engl J Med 2009; 360:387.
6. Soeprono FF, Schinella RA, Cockerell CJ, Comite SL. Seborrheic-like dermatitis of acquired immunodeficiency syndrome. A clinicopathologic study. J Am Acad Dermatol 1986; 14:242.
7. Osei-Sekyere B, Karstaedt AS. Immune reconstitution inflammatory syndrome involving the skin. Clin Exp Dermatol 2010; 35:477.
8. Mastrolonardo M, Diaferio A, Logroscino G. Seborrheic dermatitis, increased sebum excretion, and Parkinson's disease: a survey of (im)possible links. Med Hypotheses 2003; 60:907.
9. Chen TM, Fitzpatrick JE. Unilateral seborrheic dermatitis after decompression of Chiari I malformation and syringomyelia. J Am Acad Dermatol 2006; 55:356.
10. Warshaw EM, Belsito DV, Taylor JS, et al. North American Contact Dermatitis Group patch test results: 2009 to 2010. Dermatitis 2013; 24:50.
11. Erfurt-Berge C, Geier J, Mahler V. The current spectrum of contact sensitization in patients with chronic leg ulcers or stasis dermatitis - new data from the Information Network of Departments of Dermatology (IVDK). Contact Dermatitis 2017; 77:151.
12. Ale IS, Maibach HI. Irritant contact dermatitis. Rev Environ Health 2014; 29:195.
13. Mackie RM, Husain SL. Juvenile plantar dermatosis: a new entity?. Clin Exp Dermatol 1976; 1:253.
14. Jones SK, English JS, Forsyth A, Mackie RM. Juvenile plantar dermatosis–an 8-year follow-up of 102 patients. Clin Exp Dermatol 1987; 12:5.
15. Zagne V, Fernandes NC, Cuzzi T. Histopathological aspects of juvenile plantar dermatosis. Am J Dermatopathol 2014; 36:359.
16. Rasner CJ, Kullberg SA, Pearson DR, Boull CL. Diagnosis and Management of Plantar Dermatoses. J Am Board Fam Med 2022; 35:435.
17. Sparsa A, Liozon E, Boulinguez S, et al. Generalized eczema craquele as a presenting feature of systemic lymphoma: report of seven cases. Acta Derm Venereol 2005; 85:333.
18. Chu CH, Chou CY, Lin FL. Generalized eczema craquelé (asteatotic dermatitis) associated with pemetrexed treatment. J Eur Acad Dermatol Venereol 2016; 30:e81.
19. Frouin E, Sebille G, Freudenberger S, et al. Asteatotic eczema ('eczema craquelé') with histopathological interface dermatitis: a new cutaneous reaction following pemetrexed. Br J Dermatol 2012; 166:1359.
20. Vale EPBMD, Rodrigues CHL, Kallas FE, Fucuta PDS. Eczema craquelé associated with antiviral treatment for chronic hepatitis C. An Bras Dermatol 2017; 92:436.
21. Yang CS, Lott JP, Bunick CG, Bolognia JL. Eczema craquelé associated with nephrotic syndrome. JAAD Case Rep 2016; 2:241.
22. Wollina U. Pompholyx: a review of clinical features, differential diagnosis, and management. Am J Clin Dermatol 2010; 11:305.
23. Jiamton S, Tangjaturonrusamee C, Kulthanan K. Clinical features and aggravating factors in nummular eczema in Thais. Asian Pac J Allergy Immunol 2013; 31:36.