dontbemed

Hướng dẫn lâm sàng theo y học chứng cứ

Y tế thế giới

Cơn ho ‘100 ngày’ mà người lớn thường bỏ qua

The ‘100-day cough’ that adults often miss

Cơn ho ‘100 ngày’ mà người lớn thường bỏ qua
Show
Hide
EN – VI
VI – EN

Whooping cough, medically known as pertussis, is a highly contagious bacterial infection that affects the airways. It gets its common name from the “whoop” sound that some infected children make when they take a deep, gasping breath after a severe coughing fit.

Ho gà, hay còn gọi về mặt y học là bệnh ho gà (pertussis) , là một bệnh nhiễm trùng do vi khuẩn rất dễ lây lan và ảnh hưởng đến đường hô hấp. Tên gọi phổ biến này xuất phát từ âm thanh “ho” đặc trưng mà một số trẻ bị nhiễm bệnh phát ra khi chúng hít một hơi sâu, hổn hển sau một cơn ho dữ dội.

The infection is caused by the bacterium bordetella pertussis, with research suggesting that as few as 140 bacterial cells may be enough to cause infection. The bacterium spreads through infected droplets, which are released when an infected person coughs or sneezes. These droplets can then settle on the lining of another person’s nose, throat or airways.

Bệnh nhiễm trùng này do vi khuẩn *bordetella pertussis* gây ra, với các nghiên cứu cho thấy chỉ cần ít nhất 140 tế bào vi khuẩn là đủ để gây nhiễm trùng. Vi khuẩn lây lan qua các giọt bắn bị nhiễm bệnh, được giải phóng khi người bệnh ho hoặc hắt hơi. Những giọt bắn này sau đó có thể lắng đọng trên niêm mạc mũi, họng hoặc đường hô hấp của người khác.

Doctors usually describe whooping cough in three stages. The first is the catarrhal phase, when symptoms resemble a cold. In this stage, many of the symptoms are similar to other respiratory infections. A person may have a stuffy or runny nose, a low-grade fever and a mild, occasional cough that gradually becomes more severe. This phase typically lasts one to two weeks.

Các bác sĩ thường mô tả bệnh ho gà qua ba giai đoạn. Giai đoạn đầu là giai đoạn viêm niêm mạc (catarrhal phase) , khi các triệu chứng giống với cảm lạnh. Ở giai đoạn này, nhiều triệu chứng tương tự các bệnh hô hấp khác. Một người có thể bị sổ mũi hoặc nghẹt mũi, sốt nhẹ và ho nhẹ, thỉnh thoảng, nhưng dần dần trở nên nghiêm trọng hơn. Giai đoạn này thường kéo dài từ một đến hai tuần.

The second stage is the paroxysmal (sudden and intense) phase. During this stage, people experience repeated bouts of uncontrolled coughing. The classic whooping sound is common in infants, but it is often absent in adults. This may be partly because adults have more control over their cough reflex and partly because a child’s larynx, or voice box, is shaped differently from an adult’s. A child’s larynx sits higher in the neck, is funnel-shaped rather than cylindrical and narrower, and has softer cartilage.

Giai đoạn thứ hai là giai đoạn cơn ho (paroxysmal phase) – tức là ho đột ngột và dữ dội. Trong giai đoạn này, người bệnh trải qua các cơn ho không kiểm soát lặp đi lặp lại. Âm thanh ho gà kinh điển phổ biến ở trẻ sơ sinh, nhưng thường không có ở người lớn. Điều này có thể một phần là do người lớn kiểm soát phản xạ ho tốt hơn và một phần là do thanh quản của trẻ em có hình dạng khác với người lớn. Thanh quản của trẻ em nằm cao hơn ở cổ, có hình phễu thay vì hình trụ và hẹp hơn, và có sụn mềm hơn.

The cough can last so long that pertussis is sometimes called the “100-day cough”. It can also cause exhaustion and vomiting, which is one of the most common symptoms reported in adults. One study found that the average duration of coughing was 54 days. The final stage is convalescence, when coughing episodes become less frequent and less severe.

Cơn ho có thể kéo dài đến mức bệnh ho gà đôi khi được gọi là “cơn ho 100 ngày.” Nó cũng có thể gây kiệt sức và nôn mửa, đây là một trong những triệu chứng phổ biến nhất được báo cáo ở người lớn. Một nghiên cứu đã phát hiện rằng thời gian ho trung bình là 54 ngày. Giai đoạn cuối cùng là hồi phục (convalescence) , khi các cơn ho trở nên ít thường xuyên và ít nghiêm trọng hơn.

Because pertussis is caused by bacteria, antibiotics can be helpful, especially in the early stages of infection. They can reduce how long a person remains infectious and may reduce the severity of illness if given early enough. The infectious period usually ends 48 hours after starting appropriate antibiotics, or 21 days after the onset of coughing if treatment is not given.

Vì ho gà do vi khuẩn gây ra, nên kháng sinh có thể hữu ích, đặc biệt là trong giai đoạn đầu của nhiễm trùng. Chúng có thể giảm thời gian một người còn khả năng lây nhiễm và có thể giảm mức độ nghiêm trọng của bệnh nếu được dùng sớm. Thời gian lây nhiễm thường kết thúc 48 giờ sau khi bắt đầu dùng kháng sinh thích hợp, hoặc 21 ngày sau khi ho nếu không điều trị.

Vaccination remains important because it reduces the risk of severe disease. However, vaccination does not always prevent infection, and protection can weaken over time. This means vaccinated people can still catch pertussis, although symptoms are often milder.

Tiêm chủng vẫn rất quan trọng vì nó làm giảm nguy cơ mắc bệnh nặng. Tuy nhiên, việc tiêm chủng không phải lúc nào cũng ngăn ngừa được nhiễm trùng, và khả năng bảo vệ có thể suy yếu theo thời gian. Điều này có nghĩa là những người đã tiêm chủng vẫn có thể mắc ho gà, mặc dù các triệu chứng thường nhẹ hơn.

Pertussis cases tend to rise and fall in three to five-year cycles, with increases reported in England and other countries. Possible factors include pandemic disruption to vaccination, mutations in bordetella pertussis, waning immunity and vaccine differences.

Các ca mắc ho gà có xu hướng tăng và giảm theo chu kỳ ba đến năm năm, với sự gia tăng được báo cáo ở Anh và các quốc gia khác. Các yếu tố có thể bao gồm gián đoạn đại dịch tiêm chủng, đột biến trong *bordetella pertussis*, suy giảm miễn dịch và sự khác biệt về vắc-xin.

Many countries have moved from whole-cell pertussis vaccines to acellular vaccines. A whole-cell vaccine contains killed bacterial cells, while an acellular vaccine contains selected proteins from the bacterium rather than the whole organism. Many countries have shifted to acellular vaccines because they tend to cause fewer side effects. However, they may also provide a shorter period of effective immune protection.

Nhiều quốc gia đã chuyển từ vắc-xin ho gà toàn tế bào sang vắc-xin không tế bào. Vắc-xin toàn tế bào chứa các tế bào vi khuẩn đã bị tiêu diệt, trong khi vắc-xin không tế bào chứa các protein được chọn lọc từ vi khuẩn thay vì toàn bộ cơ thể vi sinh vật. Nhiều quốc gia đã chuyển sang vắc-xin không tế bào vì chúng có xu hướng gây ít tác dụng phụ hơn. Tuy nhiên, chúng cũng có thể cung cấp thời gian bảo vệ miễn dịch hiệu quả ngắn hơn.

For many adults, whooping cough is unpleasant but manageable. For others, it can be serious. Secondary complications occur in nearly 30% of infected adults. One of the most common is pneumonia, an infection that inflames the air sacs in the lungs.

Đối với nhiều người lớn, ho gà là một trải nghiệm khó chịu nhưng có thể kiểm soát được. Đối với những người khác, nó có thể nghiêm trọng. Biến chứng thứ cấp xảy ra ở gần 30% người lớn bị nhiễm bệnh. Một trong những loại phổ biến nhất là viêm phổi, một bệnh nhiễm trùng gây viêm các túi khí trong phổi.

Pneumonia can develop because bordetella pertussis can directly damage the airway lining, partly by paralysing the cilia, tiny hair-like structures that clear mucus, dust and germs. Damaged cilia make the lungs less able to clear harmful bacteria, including those that cause pneumonia.

Viêm phổi có thể phát triển vì *bordetella pertussis* có thể làm tổn thương trực tiếp niêm mạc đường hô hấp, một phần bằng cách làm tê liệt lông mao (cilia) , những cấu trúc nhỏ giống lông giúp làm sạch chất nhầy, bụi và vi trùng. Lông mao bị tổn thương khiến phổi kém khả năng loại bỏ vi khuẩn có hại, bao gồm cả những loại gây viêm phổi.

The repeated force of coughing can also damage the body. Severe coughing may cause vomiting, exhaustion, disturbed sleep and urinary incontinence. Nearly one-third of women over the age of 50 report urinary incontinence associated with pertussis infection.

Lực ho lặp đi lặp lại cũng có thể làm tổn thương cơ thể. Ho nặng có thể gây nôn mửa, kiệt sức, mất ngủ và són tiểu. Gần một phần ba phụ nữ trên 50 tuổi báo cáo tình trạng són tiểu liên quan đến nhiễm trùng ho gà.

Severe coughing can also lead to rib fractures, especially in older people or those with weaker bones. Repeated strain usually affects the fifth to tenth ribs. In rare cases, lung tissue can tear, causing a pneumothorax: air escapes between the lung and chest wall, causing part or all of the lung to collapse. The larynx and vocal cords can also become damaged or dysfunctional from repeated coughing.

Ho khan nặng cũng có thể dẫn đến gãy xương sườn, đặc biệt ở người lớn tuổi hoặc những người có xương yếu. Sự căng thẳng lặp đi lặp lại thường ảnh hưởng đến các xương sườn từ thứ năm đến thứ mười. Trong những trường hợp hiếm gặp, mô phổi có thể bị rách, gây tràn khí màng phổi: không khí thoát ra giữa phổi và thành ngực, khiến một phần hoặc toàn bộ phổi bị xẹp. Thanh quản và dây thanh âm cũng có thể bị tổn thương hoặc rối loạn chức năng do ho lặp đi lặp lại.

Very rarely, severe coughing has been linked to spinal fractures, damage to the discs between vertebrae, organ herniation between the ribs and under the skin, and arterial tears that may interrupt blood supply and lead to stroke.

Rất hiếm khi, ho nặng được liên kết với gãy xương cột sống, tổn thương đĩa đệm giữa các đốt sống, thoát vị cơ quan giữa các xương sườn và dưới da, và rách động mạch có thể làm gián đoạn nguồn cung cấp máu và dẫn đến đột quỵ.

Some people are at higher risk of secondary complications, including those with respiratory conditions, obesity or weakened immune systems. People who smoke or have asthma may have a longer cough, a higher risk of sinus infection and more disturbed sleep.

Một số người có nguy cơ cao hơn mắc các biến chứng thứ cấp, bao gồm những người có bệnh hô hấp, béo phì hoặc hệ miễn dịch suy yếu. Những người hút thuốc hoặc bị hen suyễn có thể ho kéo dài hơn, có nguy cơ nhiễm trùng xoang cao hơn và giấc ngủ bị gián đoạn nhiều hơn.

Delayed diagnosis can be a problem because early whooping cough overlaps with many other respiratory infections, including respiratory syncytial virus, or RSV, flu and COVID. RSV is a common virus that usually causes cold-like symptoms, but it can be more serious in babies, older adults and people with underlying health conditions. One study has estimated that the misdiagnosis rate may be as high as 95% in some cases.

Chẩn đoán chậm có thể là một vấn đề vì ho gà giai đoạn sớm có thể trùng lặp với nhiều bệnh nhiễm trùng hô hấp khác, bao gồm virus hợp bào hô hấp, hay RSV, cúm và COVID. RSV là một loại virus phổ biến thường gây các triệu chứng giống cảm lạnh, nhưng nó có thể nghiêm trọng hơn ở trẻ sơ sinh, người lớn tuổi và những người có bệnh nền. Một nghiên cứu đã ước tính rằng tỷ lệ chẩn đoán nhầm có thể cao tới 95% trong một số trường hợp.

Although early symptoms can look similar, there are clues that may help distinguish whooping cough from other infections. Once the cough develops, whooping cough is often worse at night and can be severe enough to cause vomiting. RSV more commonly causes shortness of breath and wheezing rather than prolonged coughing bouts. Whooping cough also usually causes a low-grade fever or no fever, while RSV, particularly in high-risk adults, can cause a high fever. Timing can help too. RSV is most prevalent from late autumn to early spring, peaking in December and January.

Mặc dù các triệu chứng ban đầu có thể trông giống nhau, nhưng có những dấu hiệu có thể giúp phân biệt ho gà với các bệnh nhiễm trùng khác. Khi cơn ho phát triển, ho gà thường nặng hơn vào ban đêm và có thể đủ nghiêm trọng để gây nôn mửa. RSV thường gây khó thở và thở khò khè hơn là các cơn ho kéo dài. Ho gà cũng thường gây sốt nhẹ hoặc không sốt, trong khi RSV, đặc biệt ở người lớn có nguy cơ cao, có thể gây sốt cao. Thời điểm cũng có thể giúp ích. RSV phổ biến nhất từ cuối thu đến đầu xuân, đạt đỉnh vào tháng 12 và tháng 1.

Vaccines are available for both conditions. But antibiotics only work for whooping cough because it is bacterial rather than viral, and they are most useful when given early enough.

Vắc-xin có sẵn cho cả hai tình trạng. Nhưng kháng sinh chỉ có tác dụng với ho gà vì nó là do vi khuẩn chứ không phải do virus, và chúng hữu ích nhất khi được dùng sớm.

The main warning sign is a cough that comes in severe bouts, lasts for weeks, gets worse at night or causes vomiting. Anyone with these symptoms should seek medical advice, especially if they live with or care for babies, pregnant women, older adults or people with weakened immune systems.

Dấu hiệu cảnh báo chính là cơn ho đến thành từng đợt dữ dội, kéo dài hàng tuần, nặng hơn vào ban đêm hoặc gây nôn mửa. Bất kỳ ai có các triệu chứng này nên tìm kiếm lời khuyên y tế, đặc biệt nếu họ sống với hoặc chăm sóc trẻ sơ sinh, phụ nữ mang thai, người lớn tuổi hoặc người có hệ miễn dịch suy yếu.

Adam Taylor does not work for, consult, own shares in or receive funding from any company or organisation that would benefit from this article, and has disclosed no relevant affiliations beyond their academic appointment.

Adam Taylor không làm việc cho, tư vấn, sở hữu cổ phần hoặc nhận tài trợ từ bất kỳ công ty hoặc tổ chức nào có lợi từ bài viết này, và đã không tiết lộ bất kỳ mối liên hệ nào ngoài vị trí học thuật của mình.